Index

Friese zilveren sierlepels uit de achttiende eeuw vormen een interessant studieobject. Deze lepels hebben een grote variëteit aan steelbekroningen die inzicht geven in de belevingswereld van onze voorouders. De duiding van de bekroningen kan echter gemakkelijk een probleem vormen, waarbij de iconologie kan helpen bij het verklaren van de voorstellingen. Ook de zilvermerken die op de lepels voorkomen zijn belangrijk, omdat deze merken, meestal uitsluitend meestertekens, aanduiden door wie, in welke plaats en in welke periode een lepel is vervaardigd. Tenslotte vervullen de zilveren lepels nog steeds de functie die ze oorspronkelijk hadden, namelijk die van herinnering aan het leven van onze voorouders.

Een Friese zilveren sierlepel zoals hierboven bedoeld wordt ook wel aangeduid met de term geboortelepel, gelegenheidslepel of herinneringslepel. Deze termen omvatten echter ook eetlepels, die voorzien zijn van een in inscriptie. Daarom is hier gekozen voor een benadering die uitgaat van de functie van de lepel. Een sierlepel is in tegenstelling tot een eetlepel niet primair een gebruiksvoorwerp. De term "Friese geboortelepel"  wordt ten onrechte nogal eens gebruikt voor sierlepels met een andere dan een geboorteinscriptie. Het overgrote deel van deze sierlepels heeft een zgn. gevlochten steel, die in Friesland rond het jaar 1700 voor het eerst werd toegepast.

Zilveren Friese sierlepels uit de achttiende en vroege negentiende eeuw kenmerken zich door een grote verscheidenheid aan steelbekroningen . Zo bestaan er bekroningen met allerlei symbolische voorstellingen en voorstellingen van ambachten en beroepen, naast bekroningen die slechts een decoratief karakter hebben.

De symbolische voorstellingen op de stelen van Friese sierlepels uit de 18de eeuw zijn vaak gebaseerd op oude bronnen, zoals bijvoorbeeld de Iconologia van Cesare Ripa[1]. Dit werk beleefde vele herdrukken en bewerkingen en vormde een belangrijke inspiratiebron voor kunst en kunstnijverheid. In 1644 verscheen een Nederlandse bewerking van de hand van Dirck Pietersz. Pers[2]. Ook de bijbel speelde een belangrijke rol in de vormgeving van verschillende steelbekroningen.

Door de beperkingen van het medium en de vaak matige kwaliteit van het gietwerk vertonen de steelbekroningen in de meeste gevallen slechts enkele van de soms vele aspecten die in rol spelen in de oorspronkelijk duiding van een voorstelling.

Waar in de teksten bij de verschillende steelbekroningen gesproken wordt over een personificatie wordt daarmee een menselijke figuur bedoeld, dat in samenhang met een attribuut een bepaald, vaak abstract begrip weergeeft.Op deze wijze ontstaat een symbolische voorstelling van dat begrip.

Het is niet altijd goed mogelijk de steelbekroningen exact in te delen, omdat de betekenis ervan voor verschillende beschouwers in het perspectief van de tijd steeds relatief zal zijn (geweest), terwijl er daarnaast soms sprake zal zijn van een zekere overlapping.

Symbolische en bijbelse voorstellingen

1.          Het Geloof

2.           De Hoop

3.       Het Geloof en de Hoop

4.           De Liefde

5.          De Wijsheid

6.          De Vrede  

7.       De Gerechtigheid

8.         De Vriendschap

9.          De Faam

10.        De Fortuin

11.     De Republiek (der Zeven Verenigde Nederlanden)

12.      De engel van het 1000-jarig rijk

13.       Judith met het hoofd van Holofernes

14.       Vrouw die een kind slaag geeft

15.     Combinaties

Ambachten, beroepen en andere menselijke activiteiten

1.          Bakker

2.          Brouwer

3.          Touwslager

4.          Man met hond

5.          Man met of zonder schild

6.          Man met stok

7.     Man met hellebaard

8.     Schutter

9.          Fluitspeler

10.      Handwerkende vrouw

11.       Visser

12.       Vrouw met kuipersdissel

13.       Timmerman

14.   Wijndrinkende man

15.       Kolfspeler

16    Melkende boer

17.   Moriaan

18.      Ruiter

19.   Vrouw met pauw

20.   Vrouw met vogel

21.   2 Zittende figuren

Decoratief

1.     Amor

2.          Arlecchino

3.          Koning en koningin

4.     Stadhouder Willem V

5.          Paar

6.          Forze d’Ercole

7.     Herme

8.          Schild met Herme en putti

9.          Schild met Herme en florale motieven

10.     Hond op lessenaar

11.   Hond op ornament

12.         Paard

13.      Koe

14.   Schip

   Homepage

[1] Ripa, Cesare.  Iconologia overo descrittione dell'imagini universali cavate dall'antichità et da altri luoghi da Cesare Ripa perugino. Opera non meno utile, che necessaria à poeti, pittori, & scultori, per rappresentare le virtù, vitii, affetti, & passioni humane. Eredi Gigliotti, Rome 1593.

[2] Pers, Dirck Pietersz. Iconologia of uytbeeldinghen des Verstants: van Cesare Ripa van Perugien. Amsterdam 1644.